Troost

Binnenkort komt het zesde deel van de romancyclus 'Het Bureau' van J.J. Voskuil uit. 'Het Bureau' is de meest geruchtmakende nederlandstalige roman van de laatste jaren. Jarenlang werkte Han Voskuil aan een instituut in Amsterdam en deed daar onderzoek naar Nederlandse volkscultuur. Eenmaal met de VUT pakte hij de draad van zijn schrijverscarrière weer op en begon te werken aan wat de grootste roman ooit zou worden.

In 'Het Bureau' beschrijft Han Voskuil op minitieuze wijze het leven op een kantoor. Wat gebeurt er als mensen jaar in jaar uit dezelfde werkruimte met elkaar moeten delen? Hoe blijft iemand staande als hij zijn werk eigenlijk als zinloos ervaart? 'Het Bureau' waar dit alles speelt is een kleine wereld op zich. De roman treedt spaarzaam buiten de muren van 'het bureau', voornamelijk via Maarten's vrouw Nicolien die zijn geweten vertegenwoordigt. Ook zijn schoonmoeder speelt een niet onbelangrijke rol in de met liefde geschreven passages rond haar aftakelingsproces.

Er zijn verschillende manieren om 'Het Bureau' te lezen. Een eerste manier is het te lezen als een sleutelroman over het Meertens-instituut waar J.J. Voskuil 30 jaar werkte. In dat geval biedt de roman een waarheidsgetrouwe beschrijving van het leven van J.J. Voskuil zelf, en is de roman slechts een fraai uitgegeven uittreksel uit diens dagboeken. Dit is echter al te simpel: als roman is het een gekleurde weergave van wat de schrijver ooit heeft meegemaakt.

Er zijn ook andere leeswijzen. Een heel interessante is het lezen van 'Het Bureau' als een cultuurgeschiedenis van de jaren sinds 1957. Vrijwel alle ingrijpende veranderingen die zich sindsdien in de Nederlandse samenleving hebben voorgedaan laten zich documenteren met citaten uit 'Het Bureau'. Daarnaast kun je het boek ook gewoon lezen als een buitengewoon grappige roman over het menselijk samenzijn, met alle grootsheid en kleinheid die daarbij hoort.

Mijn eigen favoriete leeswijze sluit bij de laatste mogelijkheid aan. Ik ben 'Het Bureau' meer en meer gaan lezen als een boek van troost. Dat klinkt merkwaardig over een boek dat ook gezien kan worden als uiterst nihilistisch. Maarten, de hoofdpersoon, is tenslotte een gedesillusioneerde man zonder enige idealen die niets meer doet dan het jaren achter elkaar stug volhouden. De inhoud van het werk is zinloos, de enige zin die er aan gegeven wordt is het dan maar zo goed mogelijk te doen. Bij mij roept dat associaties op aan wat Karl Barth ooit schreef over de 'zonde van de traagheid'.

Hoe kan van een dergelijk boek dan troost uitgaan? De troost zit in het feit dat dit alledaagse leven onderwerp wordt gemaakt van een werk dat alleen al door zijn omvang epische trekken krijgt. Van de eindeloze herhaling van situaties op dat kantoor gaat na zoveel honderd bladzijden een effect uit dat niet anders als troostend bestempeld kan worden. Het is niet groots en meeslepend wat er gebeurt, maar het krijgt allemaal een plaats in 'Het Bureau': de communicatiestoornissen, de kleine ergernissen, het naar de markt gaan om aardappelen te kopen, de stilte van een kantoor vlak voor het kerstreces als alle anderen al naar huis zijn. Niets is te min om met nauwgezetheid en liefde beschreven te worden.

In deze uiterste concentratie op de vierkante centimeter is 'Het Bureau' een typisch boek van na 1989. Het is de documentatie van het heersende gevoel in onze samenleving dat alle grote verhalen zijn stukgelopen, en dat het enige dat overblijft de kleine individuele geschiedenis is. Daarin zoek ik dan ook de verklaring voor het onverwacht grote succes van deze mammoetroman: het is een boek van troost voor het geseculariseerde publiek van nu. Troost met een kleine t weliswaar, maar hoe dan ook: troost. Vandaar dat straks de rijen bij de boekhandel weer lang zullen zijn.

J.D.F. van Halsema

15 jan. 2000